Postępowanie w przypadku użądleń trzmieli i alergii
1. Użądlenia przez trzmiele i pszczoły miodne
Podobnie jak u pszczół czy os, jedynie robotnice trzmieli i królowa-matka posiadają żądło, które służy im do obrony. Trutnie nie mogą zatem użądlić.
W chwili użądlenia do organizmu wprowadzany jest jad. Powoduje to krótkotrwały, ostry ból, który po pewnym czasie mija. Sporadycznie (w około 1% przypadków) występuje reakcja alergiczna na jad.
Żądło trzmiela pozbawione jest haczyków. Robotnica trzmiela lub królowa może zatem wyciągnąć żądło i użądlić ponownie. Żądło pszczoły natomiast wyposażone jest w zaczepy. Pszczoła próbując wyjąć wbite żądło, traci część odwłoku wraz z gruczołem jadowym.
2. Jak zapobiegać użądleniom przez trzmiele?
W pracy z trzmielami należy przede wszystkim zachować SPOKÓJ. Trzeba zwrócić uwagę na to, by w kierunku owadów nie skierować zbyt gwałtownie strumienia powietrza (np. oddechu). Na trzmiele drażniąco działa zapach potu, alkoholu, perfum, mydła, płynu po goleniu, itp. Agresywne zachowanie trzmieli mogą też wywołać pierścionki, bransoletki lub zegarki (jest to reakcja na zapach metalu utleniającego się w kontakcie ze skórą).
Należy przestrzegać zasady: lepiej zapobiegać niż leczyć!
3. Zostałeś użądlony? Reakcje i sposoby postępowania
3.1. Miejscowy odczyn niealergiczny
Użądlenie trzmiela wywołuje zazwyczaj miejscowy odczyn niealergiczny: obrzęk w miejscu użądlenia, zaczerwienienie i swędzenie, trwające zwykle kilka godzin. Reakcja może wystąpić bezpośrednio po użądleniu, lecz często pojawia się dopiero po kilku godzinach. Swędzenie utrzymuje się od kilku godzin do kilku dni. W niektórych przypadkach odczyn miejscowy może objąć większy obszar ciała i zazwyczaj trwa wtedy dłużej (do kilku dni). Będzie to jednak nadal miejscowa reakcja niealergiczna.
3.1.1. Postępowanie w przypadku wystąpienia odczynu miejscowego (niealergicznego)
Na ogół pomoc medyczna nie jest potrzebna. Można jednak zastosować środki łagodzące objawy, zwłaszcza w przypadku użądlenia w miejscu wrażliwym (np. okolicy oczu). Zaleca się jak najszybsze podanie leku przeciwzapalnego, na przykład kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) czy ibuprofenu. W miejscu użądlenia można także przykładać zimne okłady. Dostępne są też maści łagodzące swędzenie (takie jak Azaron, zawierający substancję czynną dietylo-m-toluamid, czy DEET). Jeżeli użądlenie nastąpiło w jamie gardłowej (zdarza się to niezwykle rzadko), mogą wystąpić trudności w oddychaniu. W takim przypadku należy podać kortykosteroidy (np. prednizolon) i pozostawić chorego na obserwacji w szpitalu.
3.2. Reakcja alergiczna
W niektórych przypadkach (ok. 1%), ponowne użądlenie może spowodować reakcję alergiczną, zwaną także reakcją ogólną, układową czy anafilaktyczną. Reakcja taka może wystąpić po drugim lub trzecim użądleniu. Odczyn alergiczny nie wystąpi po pierwszym użądleniu, ponieważ organizm nie wytworzył jeszcze przeciwciał. Reakcje uczuleniowe pojawiają się zazwyczaj w ciągu kilku sekund lub 15 minut po użądleniu.
Rozróżnia się 4 stopnie nasilenia reakcji alergicznych:
Stopień 1 – reakcja skórna (obrzęk, zaczerwienienie, swędzenie w miejscu użądlenia) obejmujące całe ciało
Stopień 2 – stopień 1 plus dolegliwości jelitowe (wymioty, biegunka)
Stopień 3 – stopień 1 i/lub 2 plus skurcz oskrzeli
Stopień 4 – stopień 1 i/lub 2 i/lub 3 plus kołatanie serca, wstrząs anafilaktyczny
3.2.1. Postępowanie w przypadku wystąpienia reakcji alergicznej
W razie wystąpienia wymiotów, a bezwzględnie przy objawach charakterystycznych dla stopnia 3 i 4, poszkodowanego należy natychmiast przewieźć do szpitala na obserwację i leczenie. W przypadku reakcji stopnia 1 wizyta w szpitalu nie jest konieczna. Należy jednak pamiętać, że objawy mogą się po pewnym czasie nasilić.
W przypadku wystąpienia reakcji alergicznej, zalecane jest podanie leków przeciwhistaminowych (np. klemastyny lub Tavegilu), dostępnych wyłącznie na receptę. Leki przeciwhistaminowe redukują obrzęk wywołany przez histaminę zawartą w jadzie. W niektórych przypadkach przepisywane są kortykosteroidy.
W przypadku reakcji stanowiących zagrożenie życia (stopień 3 i 4) lub braku pożądanej reakcji na klemastynę, niezbędne może okazać się podanie adrenaliny. Adrenalina (którą można zaaplikować samodzielnie przy użyciu auto-wstrzykiwacza Epipen) stymuluje pracę serca, zwęża naczynia krwionośne i rozszerza oskrzela. Epipen dostępny jest tylko na receptę i może być przepisany przez lekarza, jeśli wcześniej wystąpiła reakcja alergiczna na użądlenie przez trzmiela. Epipen może być także dostępny w firmach, których pracownicy mają kontakt z trzmielami.
3.2.2. Informacja dla lekarzy
Firma Koppert udostępnia na życzenie szczegółowe informacje dla lekarzy dotyczące postępowania w przypadku wystąpienia reakcji alergicznych.
Lek | Kolejnosc | Dorosli | Dzieci |
Adrenalina | 1 | 1 mg/ml 0,3-0,5 ml s.c./i.m. | 0,001 mg na kg masy ciała |
Tavegil | 2 | 2 mg = 2 ml dozylnie lub domiesniowo | 0,025 mg na kg masy ciała |
Dexamethason | 3 | 4 mg/ml 1-2 ml dozylnie | 0,1 mg na kg masy ciała |
Czynnik DAF | 4 | 25 mg 2 ampułki powoli dożylnie |
3.2.3. Życie z alergią na jad trzmiela
Jeżeli u danej osoby w przeszłości wystąpiła reakcja alergiczna na jad trzmiela, zwłaszcza reakcja 1-szego i 2-go stopnia, istnieje prawdopodobieństwo, że kolejne użądlenia nie spowodują reakcji uczuleniowej. By to sprawdzić, należy wykonać testy (w warunkach szpitalnych) z użyciem oczyszczonego jadu trzmiela.
Oczyszczony jad można także stosować w leczeniu osób uczulonych na jad trzmiela (odczulanie).
Osoby, u których wystąpiła silna reakcja alergiczna i które nie poddały się odczulaniu, w przypadku prawdopodobnego kontaktu z trzmielami powinny mieć zawsze przy sobie Epipen - auto-wstrzykiwacz z epinefrynę (adrenaliną).
3.2.4. Reakcja toksyczna
Reakcja toksyczna występują wyłącznie w przypadku wielokrotnego użądlenia (np. jednorazowo kilkadziesiąt użądleń). Mogą wtedy wystąpić zaburzenia w funkcjonowaniu układu krążenia i systemu nerwowego. W zależności od obrazu klinicznego należy zastosować leczenie w warunkach szpitalnych.
3.2.5. Hiperwentylacja
Poza silną reakcją alergiczną (stopień 4), możliwe jest również wystąpienie hiperwentylacji. Tam może prowadzić do utraty przytomności. W takim przypadku, należy oczywiście natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe.
3.2.6. Podwyższone ryzyko
Do grupy podwyższonego ryzyka, zagrożonej wystąpieniem odczynów alergicznych po użądleniu przez trzmiela, należą osoby stosujące określone leki (beta-blokery) oraz kobiety ciężarne.